Reizen door de Flora Batava: jeneverbes, eerste boom na ijstijd

Vanaf 1800 was de Flora Batava het allereerste overzichtswerk van de nationale flora van Nederland. In een fraaie heruitgave zijn alle 2.240 botanische kleurenprenten gebundeld. In Roots magazine vertellen plantenkenners maandelijks via een oude prent een hedendaags plantenverhaal. Deze keer is dat Corrie Bakels over de jeneverbes.

Tijdens de ijstijd was het te koud voor boomgroei. Pas toen het klimaat warmer werd, verschenen de eerste bomen in het Nederlandse landschap. Die verspreidden zich naar het noorden vanuit streken waar het klimaat gunstiger was gebleven. De eerste boom die terugkeerde was de jenever­bes. Daarna kwam de berk, gevolgd door grove den en weer later loofbomen zoals eik, iep, linde en es. Deel veertien van de Flora Batava (1872) heeft het trouwens over een jeneverstruik: ‘Een lage heester met vele verspreide takken, zelden boomvormend.’

Microwereld

Met die verspreide takken maakte ik kennis toen ik tijdens een veldcursus vegetatiekunde op de Drentse hei moest rondkruipen in een jeneverbesstruweel. Dat leverde veel schrammen op, maar ook de kennis dat deze struwelen een geheel eigen microwereld scheppen. De bodem is er voedselrijker dan in de omringende heide en de dichte, altijdgroene struiken zorgen voor een bijzonder microklimaat: in en aan de rand van de struwelen groeien andere planten dan ­erbuiten, bijvoorbeeld vogelmuur en wilgenroosje. Een jenever­bes­struweel is een wereld op zich.

Rechte jeneverstammen

De Flora Batava zegt ‘zelden boomvormend’. Daarom was het een verrassing toen bij een opgraving in de oude duinen bij Wateringen een prehistorisch huis tevoorschijn kwam waarin jeneverbes­palen waren verwerkt. Dit huis uit de ­nieuwe steentijd (neolithicum), met een bouwjaar rond 3.500 v.Chr., bestond, zoals gebruikelijk in die tijd, uit een skelet van hout met wanden van vlechtwerk, aangesmeerd met leem. Het meeste hout was vergaan, maar door de hoge grondwaterstand waren de onderste delen van het houtwerk bewaard gebleven. De palen die het dak gedragen hebben, waren van elzenhout. Maar alle palen die ooit het vlechtwerk van de wand steunden, waren van rechte jeneverbes­stammen met een diameter tot wel twintig centimeter. Van bomen dus.

Toch is een toepassing als bouwhout zeldzaam. Jeneverbes­hout wordt meer gebruikt voor kleine voorwerpen, en dat kunnen ook luxeproducten zijn. Het hout van deze boomsoort treft men ook aan in zoiets ­verfijnds als inlegwerk.

Jeneverbessen

Economisch belangrijker dan het hout zijn de bessen. Er werden en worden vele medicinale eigenschappen aan toe­geschreven, maar de commercieel belangrijkste toepassing is die als smaakmaker van sterkedrank. Bij grondonderzoek voorafgaande aan bouwwerkzaamheden in Schiedam kwam materiaal naar boven dat op veen leek, maar dat bij nadere beschouwing onder een microscoop uit bessenprut van de jeneverbes bleek te bestaan. De nog steeds aanwezige typisch kruidige geur hielp bij de determinatie. Het is afval van de vermaarde jenever­stokerijen.

In de achttiende eeuw was het maken van brandewijn in Schiedam hoofdmiddel van bestaan. In die tijd telde de stad ongeveer honderd branderijen waarin graan werd omgezet in een sterk alcoholische drank. Door het toevoegen van jeneverbessen kreeg deze drank smaak en geur, en die toevoeging gaf de naam aan het eindproduct: ­jenever. De Engelsen hebben het woord verbasterd tot gin. En zo gaat onze jeneverbes de hele wereld over.

Heruitgave Flora Batava

Deze tekst verscheen eerder in de heruitgave (2023) van de Flora Batava. Tussen 1800 en 1934 is er gewerkt aan de Flora Batava, een reeks die in totaal uit 28 delen en 461 afleveringen bestaat. In de heruitgave Flora Batava 1800-1934 – De wilde planten van Nederland (Lannoo & KB, nu € 79, onder redactie van Esther van Gelder en Norbert Peeters) zijn alle 2.240 botanische kleurenprenten gebundeld. Wat de Flora Batava een boek van deze tijd maakt, is dat er honderd bijdragen in staan van hedendaagse plantenliefhebbers. Bestel het boek.

In het novembernummer van Roots vertelt Marco Roos over riet. Bestel deze editie of lees digitaal via mijnmagazines.nl.

Tekst Corrie Bakels | Illustraties Flora Batava