Eenroedige hooiberg

3

Een authentiek boerenerf is niet compleet zonder minstens één hooiberg. Daarom bouwde Jan Geertsma er twee naast zijn boerderijtje.

De éénroedige hooibergen zoals Jan Geertsma die op het erf heeft gebouwd hebben een diameter van ongeveer zes meter. De roede is gemaakt van een eiken stam met een lengte van zeven meter. Deze werd vierkant gezaagd door de plaatselijke houtzagerij. De kapconstructies maakte Jan van grenen. "Eigenlijk zou het beter zijn om douglas te gebruiken. Douglas is harder en daardoor duurzamer." Het hout voor de kapconstructies kocht hij bij een houthandel.
Bij éénroedige hooibergen kunnen in grote lijnen twee kapconstructies worden onderscheiden. Bij de ene zijn de liggers of lannen dichter bij elkaar aangebracht dan bij de andere. Jan koos voor de constructie waarbij de dragende liggers verder uit elkaar liggen. "Daarmee krijg je een sterkere berg die tegen een flinke storm kan." Als dakbedekking heeft hij gekozen voor riet dat een langere levensduur heeft dan stro. Twee rietdekkers hadden ongeveer een week lang een flinke kluif aan één berg.

Vroeger werden hooibergen uitsluitend gebruikt om hooi en graan in op te slaan, tegenwoordig krijgen ze een nieuwe functie als stalling of schuilgelegenheid voor dieren, opslagruimte voor brandhout, speelruimte en berging. De hooibergen bij Jan Geertsma dienen als schuilplaats voor zijn schapen. Hij is trots op de hooibergen en vindt dat hij er betrekkelijk goedkoop is aangekomen. "Per berg heb ik zo'n vijfduizend gulden geïnvesteerd in materiaal en het dekken van het riet. Dat vind ik geen hoog bedrag voor een goede schuilplaats voor de schapen én zo'n fraai sieraad voor het erf."

De bouw van de éénroedige hooiberg

Voordat Jan Geertsma met de bouw begon maakte hij eerst gedetailleerde werktekeningen van de hooiberg. "Dat is belangrijk", aldus Jan, "om tot een goed resultaat te komen." Hij ging bij de bouw als volgt te werk.
 
Rechte eik
Uit een rechte eik wordt een roede gezaagd van zeven meter lengte. Over een lengte van vijf meter wordt de stam vervolgens vierkant gezaagd (20 x 20 centimeter). De onderste twee meter dient als voet en wordt niet gezaagd. De voet van de roede gaat 180 centimeter in de grond en wordt vervolgens goed aangewaterd en aangestampt. Vul het bovenste gedeelte van het gat met grof zand. Dit droogt sneller dan gewone aarde, waardoor rotting wordt voorkomen.

Kapconstructie
Een zogenaamde 'slede' vormt het hart van de kapconstructie. Hiermee kan de kap omhoog en omlaag worden bewogen. De slede bestaat uit twee balken (16 x 8 centimeter) van twee meter. Tussen de twee balken worden twee korte balkjes gemonteerd, zodat de slede nauw om de roede past. Houdt een speling van één centimeter aan. Op beide uiteinden van de slede wordt een ligger (16 x 8 centimeter) van 4,20 meter geplaatst. Dwars op deze liggers worden weer twee liggers van 4,20 meter geplaatst. De liggers worden aan elkaar bevestigd. De uiteinden van de liggers worden daarna via 1,75 meter lange balken (10 x 5 centimeter) aan elkaar gespijkerd of geschroefd. Zo ontstaat een achtkant.

De kap
De kap wordt ruim anderhalve meter hoog. Om de kap bovenin op te vangen, wordt ook hier een (kleinere) slede gemaakt, ook weer met een speling van één centimeter. De onderste en de bovenste slede worden met elkaar verbonden door middel van vier planken van 1,50 meter
Vervolgens is de kapconstructie aan de beurt. Van de bovenste slede, naar alle zijden van het achtkant worden 24 'sporen' gemonteerd. Deze balkjes zijn 3,30 meter lang en meten 6,5 x 4 centimeter. Timmer of schroef op elke zijde van het achtkant in het midden één spoor. De resterende twaalf sporen worden verdeeld over de overgebleven ruimte.

Het riet
Voordat het riet kan worden gedekt, worden dwars op de sporen leg- of rafgarden gespijkerd. De eerste garde wordt op 5 centimeter van het uiteinde van de sporen gespijkerd, de volgende telkens op 20 centimeter. De constructie van de hooiberg is nu voltooid. De rietdekker kan er de laatste hand aan leggen.

Vaste kap
Beide hooibergen bij Jan Geertsma zijn vastgezet. De kap kan dus niet, zoals vroeger bij hooibergen omhoog of omlaag worden getrokken. Het vastzetten gebeurde door onder de slede twee klossen te plaatsen en deze met dikke spijkers in de roede te slaan (eerst voorboren).